nga NATASHA LAKO

Diku në Londër, pranë Tower Hill, gjenden emrat e 24000 ushtarëve britanikë të rënë nga viti 1939 në vitin 1945 në betejat më dramatike në historinë e njerëzimit, betejat detare të Flotës Mbretërore Britanike kundër Flotës Detare të Rajhut të Tretë.

Mund të thuhet edhe e kundërta, beteja e flotës detare naziste kundër një flote tjetër. Ajo që ka mbetur nga historia e këtyre betejave, janë mijëra emra të gdhendur në mermer në kujtim dhe nderim të luftëtarëve që mbetën një herë e përgjithmonë në fund të deteve dhe të oqeanëve.

Emrat e aktorëve shqiptarë që kanë rënë në detet dhe oqeanet e kujtesës, kanë mbetur të shkruar si në një monument mbi pelikulën e filmit shqiptar.

Ndërmend më vijnë kinoprovat e Kujtim Spahivoglit dhe pastaj shtati i tij i gjatë dhe flokët rebelë që i bien në ballë në rolin e Selimit, në filmin “Oshëtimë në bregdet” që mbetet edhe roli i tij i vetëm në kinematografi.

E mbaj mend në stacionin e trenit të linjës Tiranë - Fier, ku e takonim gjithmonë gjatë udhëtimeve të tij për në vende të tjera pune jashtë teatrit dhe filmit. E kujtoj gjithmonë edhe në rrjeshtin që zinim së bashku në komitetin e partisë së Tiranës, ku ndodhte të kërkonin strehim. I kishin shëmbur edhe shtëpinë prindërore dhe ndoshta kjo është arësyeja që e kujtoj shpesh herë.

Ndrek Lucën e kujtoj në sallën e Lidhjes së Shkrimtarëve dhe të Artistëve, duke diskutuar me këmbë e duar, me një pasion të çuditshëm. Ndoshta e ndjente vehten më shumë se të tjerët si në shtëpinë e tij në sallën e madhe të Lidhjes së Shkrimtarëve dhe të Artistëve ngaqë shkruante edhe vetë drama.

...

- Homazh në 11 - vjetorin e vdekjes së “Artistit të Popullit” Stavri Shkurti -

Në ditët e para të gushit 1998, pushoi së rrahuri në një nga spitalet e Selanikut, zemra e një prej ikonave të artit tonë kinematografik e teatror, “Artistit të popullit” Stavri Shkurti. Në një luftë për jetë a vdekje me sëmundjen, prej disa vitesh, fatkeqësisht triumfoi kjo e fundit për t’i lënë vendin pavdekësisë së artistit.

Pas vitit 1992 ai jetonte herë pas here mes Korçës e Selanikut, mes kujtimeve e shqetësimeve për artin, por edhe shqetësimeve shëndetësore. Në Shqipëri gjërat kishin ndryshuar për mirë, por për Stavrin nuk ishte më skena, as sheshi i xhirimit. Të dyja kishin marrë tatëpjetën dhe ishte e kotë të prisje ndonjë ftesë. Aktori kishte dalë në pension por arti s’ka moshë. Ato pak vite që i kishin mbetur ai po i kalonte në një tjetër botë, edhe pse e merrte shpesh malli për të dashurit e kthehej herë pas here. Pas vitit 1997 gjërat u keqësuan, edhe për shëndetin e tij. Mjekët e kishin këshilluar të ndërhynin sa më shpejt për ta hequr atë masë tumori që kishte në gjoks, por koha nuk priste. Fatkeqësisht ishte vonë..

...

Nga TEODOR LAÇO

Viktor Gjika është nga ata tipa që nuk është e vështirë t'i njohësh e t’i përcaktosh. I hapur, i drejtpërdrejtë, i pranishëm dhe aktiv aty ku e kërkon misioni i tij si artist dhe ai shoqëror, sa impulsiv aq edhe racional, këmbëngulës në krijimtari e polemizues në debat, një trazim butësie e rreptësie, një vrapues i palodhur i distancave të largëta të artit. . .
Gjithshka brenda kategorisë së artistëve që, duke mos e pranuar vetëmbylljen dhe qëndrimin nën hije, natyrshëm dalin në rradhët e para të jetës artistike të vëndit.
Ky është imponimi që vjen prej vlerave të veprës dhe intensitetit të veprimtarisë. Në kujtesën time për të, që zë fill që nga viti 1952 kur u gjendëm në të njëjtin paralel të vitit të tretë në gjimnazin "Raqi Qirinxhi" (ish Liceut Francez) të Korçës, më bëhet se V. Gjika bënte pjesë te ata që quhen "të kudogjendur". Midis tre katër solistëve në korin e shkollës, me një zë kumbues që i përshtatej këngëve të tipit hymn, në skena teatri, në rrethin letrar, në podiume nga bëhen përshëndetje e recitime, në veprimtaritë jashtë shkollore të shtëpive të pionierit, rinisë, kulturës që asokohë, bashkë me kinematë, synonin të mbanin gjallë jetën artistike të kohës.
...

1895-1940

Kanë kaluar 110 vjet nga dita e lindjes së kinemasë botërore, kësaj shpikjeje të madhe që u quajt më e bujshmja dhe më sensacionalja e shekullit të 19-të. Ajo lindi thjesht si një shpikje teknike, por gradualisht do të shndrrohesh në një vepër të rendësishme arti që do të ndikonte fuqishëm në kulturën dhe artin botëror dhe në emancipimin e përgjithëshëm me forcën e saj të fuqishme komunikuese në shikuesit e të gjithë botës. U deshën përpjekje të mëdha, nga teknikë dhe artiste, në shumë vende të botës për ta shndrruar nga një shpikje teknike në një vepër arti që do ti fliste spektatorit botëror me gjuhën e saj të vecantë, specifike jo si një art sintezë, ku bashkëveprojnë të gjitha degët e artit, por si një art më vehte që do të quhesh më vonë “arti i shtatë”. Ajo ishte rezultat i shumë shpikjeve të mëdha të njerëzimit në vende të ndryshme të botës në shekuj, i zhvillimit të revolucionit teknikoindustrial dhe i arteve polisintetike përgjithësisht.

Franca, që u quajt edhe vendi i lindjes do të ishte e para në përpjekjet e saj për shndrrimin e filmit në art që në fillimin e shekullit me shoqërinë Film d”Art (të krijuar nga elita e Komedisë franceze më 1907), do të pasohesh nga Italia me superprodhimet e saj të viteve 1912-1914, “Quo Vadis” dhe “Cabiria” dhe do të vazhdonte më tej me novacionet teknike dhe artistike të kineastëve të tjerë evropianë dhe amerikanë. David Grifith do ti kushtonte vemëndje të veçantë shfrytëzimit në mënyrë krijuese të mundësive që jepte aparati çudibërës kinematografik dhe do të zbulonte gjuhën e veçantë të filmit-montazhin- të cilën në vitet 20-të do ta ngrinte në një studim shkencor regjisori i madh rus Sergel Ejsenstein. Grifith, me veprat e tij madhore“Lindja e një kombi” dhe”Intoleranca” do ti jepte fytyrën realiste duke trajtuar edhe konfliktet shoqërore për here të parë në film, ndërsa nxanësi dhe kolegu i tij, regjisori dhe aktori i madh austriako-amerikan Erich von Stroheim do ta shpinte atë drejt realizmit kritik me veprat e tij “Çelësi djallëzor”, ”Burra të verbër”, “Marrëzitë e grave” dhe veçanësisht me kryeveprën “Greed”(Pangopshmërija), një ndërthurje midis realizmit kritik dhe natyralizmit ekstrem.

...

Vala e re, as na kap as e vëmë re

ELSA DEMO marre nga SHEKULLI

Pesëdhjetë vjet që nga koha kur në Francë lindi Nouvelle Vague. Skenaristja Natasha Lako tregon ç\'ndodhte ndërkohë në Shqipëri me filmat autorë dhe \"Cahier du cinema\", koleksioni i zhdukur nga biblioteka e Kinostudios.

\"Fëminia jonë po zgjat shumë\",- thotë Natasha Lako, para se biseda me skenaristen të ndalet tek pesëdhjetëvjetori i Valës së Re Franceze. Ajo krijon me fjalë një skenë të dikurshme teatri kukullash prej lecke, ku të vegjëlve u identifikoheshin format e të keqes sipas edukimit të indoktrinuar, me gjermanë dhe ballistë. Prapë këta janë në makinën e hesapeve të reja të kohës. Skënderbeu po ashtu.

Në shtyp, në rrugë, në autobus, ka një klimë që pengon të menduarit përtej çështjeve provokative që të vjedhin kthjelltësinë, kohën dhe bashkë me të edhe bashkëkohësinë. Natasha na kujton se për të bërë në këtë moment atë që bëjnë në kulturë disa vende, të flasim për Nouvelle Vague-n, duhej të vinim në një kinematikë në Tiranë, të shihnim një film, të bënim një bisedë.

Meqë askund në Shqipëri nuk gjen kinematekë, meqë studentët e filmit janë akoma larg atij lloj informimi që vetëm në rrugë universitare mund t\'iu kthehet në formim, \"atëherë nuk na mbetet gjë tjetër\",- thotë skenaristja, \"po të kujtojmë të gjithë ku jemi, jo në stadin politik, por atë shoqëror."

Menjëherë ajo shton se Vala e Re lindi nga të menduarit ndryshe. \"Çdo shoqëri ka një avangardë që para së gjithash është një elitë intelektuale.

Avangarda nuk spekulon me fjalën elitë. Sepse e tillë (elitë) mund të jetë edhe një llum (elitë llumi). Kurse avangarda nuk e lë të bëhet llum."

Ata që themeluan pesëdhjetë vjet më parë, më 1959, Valën e Re, ishin individë të angazhuar në trazirat sociale dhe politike të epokës, kishin gjykim të pavarur për temat e ditës dhe paralelisht ishin kritikë, kineastë që qoftë fillimisht nëpërmjet \"manifestit\" të tyre, revistës për kinemanë \"Cahiers du cinéma\" (Kaje dy sinem) dhe më pas me filmat e tyre të parë, iu kundërvunë kinemasë së traditës, apo asaj komerciale.

Në ç\'mënyrë? Thënë me fjalët e një pionieri të Valës, Jean-Luc Godard-it, në këtë mënyrë: \"Një histori duhet të ketë një fillim, një zhvillim dhe një fund, por s\'është e thënë sipas këtij rregulli.\" Ose: \"Për mua stili është vetëm pamja e jashtme e përmbajtjes dhe përmbajtja pjesa e brendshme e stilit, njëlloj si pamja dhe brendësia e një trupi njerëzor - të dyja shkojnë bashkë, nuk mund të jenë të ndara."

Ishin autorë që Lufta e Dytë Botërore i gjeti fëmijë dhe vitet 50-60 i vunë përballë një realiteti dhe shoqërie që ishte nën peshën e pasluftës, çka ndikoi në lëvizjen e tyre, e cila dendurinë e prodhimit e ka në vitet 59-63. Jo më kot ata ishin të frymëzuar nga neorealistët e famshëm italianë, me ikonë Rossellinin.

Është e rëndësishme se si nismëtarët e saj më të shquar François Truffaut, Jean-Luc Godard, Éric Rohmer, Claude Chabrol, Jacques Rivette, para se të deklaroheshin, ishin tashmë Valë e Re me opinionet në \"Cahiers du cinéma\" bashkëthemelues i të cilës (1951) dhe një nga teoricientët e kinemasë ishte André Bazin.

Pikërisht këtu, nënvizon Natasha, nëpërmjet kritikës së filmit dhe editorialeve ata hodhën bazat e koncepteve që më vonë do të njiheshin si \"teoria e autorit\", duke i kthyer prestigjin regjisorit. Sipas konceptit \"film d\'auteur\", regjisori njihet si autor i filmave të tij, që krijon një stil të vetin, i dallueshëm nga një film në tjetrin. Është ai që kontrollon gjithçka në këto prodhime me buxhete të vogla që i nxjerrin personazhet dhe historitë e tyre nga studiot në rrugë.

...

Sqarojme se ne botimet e AQSHF, "FILM MUSEUM - Nga aparati fotografik te kamera - 2002", dhe "Filmografi e filmit shqiptar 1953 - 2003", jane perdorur si burim fakte dhe materiale nga librat e studiuesit Abaz Hoxha; "Arti i shtate" dhe "100 vjet kinematografi ne trojet shqiptare", sic eshte cituar edhe ne brendesi te artikujve te librave....